SPUTNJIK SRBIJA
CULTURE.RU
Jedinstvena arhitektura:
Šta govore kupole ruskih crkava?
Od najranijih vremena hrišćanska religija bila je protkana posebnim znakovima koji su otelotvoreni u arhitekturi hramova. Otkrivamo kakav smisao nose oblik, boja i broj kupola pravoslavnih crkava.
Paleta boja: od zlatne do crne
Zlatna je najrasprostranjenija boja pravoslavnih kupola na hramovima, ona oličava večnost i nebesku slavu. Hramovi sa zlatnim kupolama su posvećeni Isusu Hristu i velikim crkvenim praznicima kao što su Božić, Sretenje i Blagovesti. Kupole ovog tipa se nalaze na moskovskom Hramu Hrista Spasitelja i Uspenskoj, Blagoveštenskoj i Arhangelskoj crkvi u Kremlju.


U današnje vreme kupole nisu presvučene zlatom, ali ranije su zlato rastvarali u živi, a zatim su amalgam koji nastaje nanosili na vrući bakarni lim. Proces pozlate bio je vrlo skup i zahtevao je velik trud. Na primer, bilo je potrebno 100 kilograma zlata da se pokrije kupola katedrale Isakijevskog hrama.

Hram Hrista Spasitelja
© Sputnjik / Jurij Artamonov
Crkve sa svetloplavim kupolama i zvezdama su najčešće posvećene Bogorodici. Plava boja simbolizuje čistotu Bogorodice, a zvezde simbolizuju vitlejemske zvezde, uspomene na rođenje Isusa Hrista. Ovakav tip kupola ima Crkva rođenja Presvete Bogorodice u Suzdalju, sagrađena tokom vladavine Vladimira Monomaha. To je bio prvi kameni hram na Vladimirsko-Suzdaljskoj teritoriji. 

Postoje i hramovi sa plavim kupolama koji nisu povezani sa imenom Bogorodice. Crkva Svete Trojice u Sankt Peterburgu sagrađena je 1838. godine za Izmailovski puk Carske garde. Oficiri su nosili svetloplave uniforme, pa su izabrali ovu boju i za kupole.

Saborna crkva (Rođenja Bogorodice) na teritoriji Suzdaljskog Kremlja
© Sputnjik / Maksim Bljinov
Zelena boja je znak Duha svetoga. Ona se najčešće nalazi na crkvama posvećenim Svetoj Trojici. Crkva ovog tipa je Crkva Svete Trojice „Kulič i Uskrs“. Ideju da hram dobije oblik tradicionalnih uskršnjih jela imao je knez Aleksandar Vjazemski. Na njegov zahtev arhitekta Nikolaj Ljvov sagradio je piramidalni zvonik i crkvu rotondu sa niskom zelenom kupolom.

Slične kupole nalaze se na crkvama koje su sagrađene u čast pravoslavnih svetaca. Primer ovog tipa je Crkva Proroka Ilije u Jaroslavlju, jedan od značajnih spomenika lokalne škole 17. veka.

Nikolo-Vjažiščki manastir u Novgorodskom rejonu
© Sputnjik / Konstantin Čalabov
Srebrna boja je u pravoslavlju povezana sa čistotom i svetošću. Srebrne kupole krunišu hramove posvećene svecima — Crkva Svetog Nikole na Lipnu kod Velikog Novgoroda i Crkva Svete Sofije u Vologdi. Hram u čast Svete Sofije je podignut 1570. godine na zahtev Ivana Groznog. Car je naredio da se sagradi po uzoru na Uspenski sabor Moskovskog kremlja.

Vologodski Kremlj prilikom izlaska sunca. S leva nadesno: Voskresenski sabor, zvonik, Sofijski sabor
© Sputnjik / Jurčenko
Crne kupole se retko viđaju i najčešće krase manastirske crkve. Mogu se videti na Crkvi Marte i Marije u Moskvi — ženski manastir u stilu moderne, sagrađen po projektu Alekseja Šuseva. Sredstva za njegovu izgradnju je dala velika kneginja Jelisaveta Fjodorovna, koja je bila udovica velikog kneza Sergeja Aleksandroviča. Kupola simbolizuje monaštvo, takve kupole se mogu videti i na Hramu Spaso-Preobraženskog manastira u Muromu.

Ženski manastir Svete Trojice u Muromu
© Sputnjik / Maksim Bljinov
Raznobojne kupole u pravoslavnoj tradiciji podsećaju vernike na lepotu nebeskog Jerusalima. Najlepši primeri hramova sa ovim tipom kupola su Crkva Spasa na krvi u Sankt Peterburgu i Crkva Vasilija Blaženog u Moskvi. Stranci su se divili šarama na kupolama i poredili ih sa šišarkama, ananasom i artičokom. Kupole su ovaj izgled dobile nakon požara 1595. godine, kada je hram obnovljen.

Crkva Vasilija Blaženog
© Sputnjik / Jurij Artamonov
Forma: sferne, u obliku šlema, lukovice, šatora
Sferna kupola u pravoslavnoj tradiciji simbolizuje večnost. Rimljani su počeli da podižu hramove sa sličnim kupolama. U drugom veku su naučili da grade krovne sferne konstrukcije velikih dimenzija bez stubova. Rimski Panteon izgrađen je na ovaj način 128. godine naše ere i ostao je sačuvan do danas. U Rusiji sferne kupole imaju Bogojavljenski hram u Jelohovi u Moskvi, u kome se krstio Aleksandar Puškin.

Jelohovski sabor u Moskvi
© Sputnjik / Jurij Artamonov
Kupole u obliku šlema odnose se na reči apostola Pavla: „Obucite ceo Božji oklop i uzmite šlem spasenja i duhovni mač, koji je reč Božja.“ Takve kupole su tipične za rusku predmongolsku arhitekturu. Njima je ukrašena Uspenska katedrala u Vladimiru i Crkva Petra i Pavla u Smolensku.

Uspenski sabor u Vladimiru
© Sputnjik / Viktor Černov
Kupole u obliku lukovice u pravoslavnoj arhitekturi su oličenje molitve i težnje ka nebu. Prema istraživaču Jevgeniju Trubeckom, kupola slična bubnju podseća na plamen sveće. Kupole u obliku lukovice karakteristične su za rusku arhitekturu 16-17. veka. Primeri hramova sa ovakvim kupolama su Crkva rođenja Jovana Krstitelja u Ugljiču i Crkva Rostovskog kremlja.

Crkva Rođenja Jovana Preteče u Ugljiču
© Sputnjik / Aleksej Kudenko
Šator umesto tradicionalne kupole u ​​hrišćanstvu se tumači kao slika Bogorodice ili nebeske svetlosti. Hramovi sa ovakvim kupolama bili su rasprostranjeni u 16. veku, iako su slične crkve građene i ranije. Obično su od drveta i bilo je veoma teško ponoviti konstrukciju šatora u kamenu. Najpoznatiji primer je Crkva Vaznesenja u Kolomenskom. Izgrađena je po naređenju princa Vasilija Trećeg u čast rođenja dugoočekivanog prestolonaslednika, budućeg cara Ivana Četvrtog Groznog.

Crkva Voznesenja Gospodnjeg u muzeju „Kolomensko”
© Sputnjik / Maksim Bljinov
Broj: od jedne do trideset tri kupole
Jedna kupola podseća vernike o jedinstvu Boga. Crkve sa jednom kupolom su bile popularne u predmongolsko doba. Najpoznatija je Crkva Pokrova na Nerli i Dmitrijevska u Vladimiru. Oba hrama su izgrađena u 12. veku i preživela su mongolsko-tatarsko razaranje.

Crkva Pokrova na Nerli u selu Bogoljubovo, Vladimirska oblast
© Sputnjik / Pavel Ljvov
Dve kupole se retko mogu videti i predstavljaju božansku i ljudsku prirodu Isusa Hrista. U Moskvi je Crkva Kozme i Damjana u Starom Panehu izgrađena sa dve kupole. Ovo je jedna od najstarijih crkava u glavnom gradu, drvena verzija ove crkve je izgrađena 1468. godine.

Crkva Kozme i Damjana u Starim Panama
© Nikolaj Avakumov, CC BY 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=8604422
Tri kupole su povezane sa Svetom Trojicom. Najlepši primerak je Crkva Svetog Georgija manastira Jurjev, najstarijeg manastira u Velikom Novgorodu. Podignuta je 1130. godine po naredbi kneza Mistislava Vladimiroviča. U letopisima je sačuvano ime arhitekte koji se zvao Petar. Veruje se da je on sagradio i Nikolo-Dvorišensku crkvu i Crkvu Blagoveštenja na Gorodišu.

Georgijevski sabor manastira Jurjev
© Dar Veter, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=5782725
Pet kupola simbolizuju Isusa Hrista i četiri jevanđelista: Jovana, Marka, Luku i Mateja. Crkve sa pet kupola se češće sreću u Rusiji od drugih. Najpoznatije crkve su Uspenski sabor u Vladimiru i sagrađen po ugledu na njega Uspenski sabor Moskovskog kremlja.

Pogled na zvonik Ivana Groznog na Uspenskom saboru Moskovskog Kremlja
© Sputnjik / Vladimir Sergejev
Sedam kupola predstavljaju sedam crkvenih tajni, sedam vaseljenskih sabora (skupovi na kojima su usvojene glavne hrišćanske dogme) i sedam glavnih pravoslavnih vrlina. Crkve sa sedam kupola nisu toliko česte kao one sa tri ili pet kupola. Tu spadaju Crkva Vaznesenja Gospodnjeg u Novočerkasku, glavna katedrala donskih kozaka i Saborna crkva Krestovozdviženskog hrama Belogorsko-Nikolajevskog manastira u blizini Perma.

Vaznesenski sabor u Novočerkasku
© Alexxx1979, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=23142867
Devet kupola je povezano sa devet anđeoskih redova. Prema hrišćanskoj tradiciji, nebeski anđeli su podeljeni na devet nivoa: heruvimi i serafimi su najbliži Bogu, a anđeli i arhanđeli čoveku. Devet kupola se nalazi na Crkvi Spasa na krvi u Sankt Peterburgu i na Blagoveštenskom saboru Moskovskog kremlja.

Blagoveštenski sabor na teritoriji Moskovskog Kremlja
© Sputnjik / Vitalij Belousov
Trinaest kupola podseća na Isusa Hrista i njegove sledbenike — dvanaest apostola. Crkva Iverske ikone Bogorodice nalazi se u moskovskom Nikolo-Perervinskom manastiru i ima trinaest kupola. Izgrađena je 1908. godine prema projektu Petra Vinogradova. Tokom sovjetskog perioda crkva je korišćena kao skladište i fabrika, ali je obnovljena 1990-ih godina.

Nikoolo-Perérvinski manastir u Moskvi
© Aleksej Zobov, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=14798740
Dvadeset i pet kupola označavaju pohvale Presvetoj Bogorodici — proslavljanje Prečiste Bogorodice od 25 starozavetnih proroka. Pored toga, broj 25 simbolizuje viziju nebeskog prestola i 24 starešine koje ga okružuju, opisanu u Otkrovenju Jovana Bogoslova. Pokrovska crkva na imanju Bogoslovka u blizini Sankt Peterburga ima 25 kupola, ona predstavlja kopiju izgubljene Pokrovske crkve u Kareliji.

Pogled na Pokrovsku crkvu u Nevskoj šumi, Vsevološski rejon Lenjingradske oblasti
© Sputnjik / Aleksandr Demjančuk
Trideset tri kupole simbolizuju godine života Hrista na zemlji. Slične crkve su se retko gradile. Jedna od njih se nalazi u Volgogradskoj oblasti — Preobraženska crkva Ust-Medvedickog Spaso-Preobraženskog manastira. Sagrađena je po ugledu na drvenu Preobražensku crkvu na ostrvu Kiži.

Ust-Medvedicki Spaso-Preobraženski manastir
© Sputnjik / Kiril Braga
U ruskoj arhitekturi se mogu naći i hramovi sa jedanaest kupola, kao Verhospaski hram u Kremlju, i sa petnaest kupola, kao Crkva Usekovenja glave Jovana Preteče u Jaroslavlju, ali su ovo retki primeri.

Crkva Usekovanja glave Svetog Jovana Krstitelja u Jaroslavlju
© Sputnjik / Sergej Pjatakov