15:12 14 Maj 2021
Slušajte Sputnik
    Kultura
    Preuzmite kraći link
    Piše
    1328
    Pratite nas

    Srbi nisu narod ni nemiran ni ljut, to su ratari uglavnom krotki, pitomi i trezveni, smireni posle buna i stradanja. Ustaničko i pitomo lice Srbije dva su lica iste slike u svakom vremenu, pa i u novom veku.

    Ove prepričane impresije o Srbiji i Srbima koje pripadaju pruskom oficiru i putopiscu Otu Pirhu (a o kojima je pisao Slobodan Jovanović), deo su uvoda u obimnu studiju „Srpska kultura u 18. i 19. vekudr Petra Pijanovića. Reč je o knjizi koja je nedostajala da, zajedno sa prethodne tri - „Srpski kulturni krug“, „Anđeli i ratnici: stara srpska kultura“, i „Srpska kultura 1900-1950“ konačno zaokruži višegodišnje istraživanje u jednu kulturno-istorijsku celinu.

    Petar Pijanović
    © Foto : In4s
    Petar Pijanović

    Sagledavajući u svom četvoroknjižju srpsku kulturu u kontinuitetu i celovito, od njenih najranijih tragova do sredine 20. veka, profesor Pijanović u novoj knjizi svedoči kako se u složenim prilikama, bremenitim nevoljama i istorijom, stvarao novi vek, a sa njim i novi kulturni obrasci i sadržaji.

    „Dolazeći iz dugog srednjeg veka i ulazeći u 18. stoleće, kolikogod da su žurili da uđu u novo doba, Srbi nisu mogli da budu brži od istorije“, beleži Pijanović uz napomenu da zbog toga novi vek toliko i kasni u srpskoj državi i kulturi.

    O paradoksima koji su obeležili taj ulazak u  doba kojim je Srbija izašla iz srednjeg veka i ušla u moderna vremena, svedoči podatak da je tvorac prve moderne države bio nepismen, prvi prosvetitelj – razmonašeni sveštenik, a reformator jezika i kulture – samouk. Ipak, zahvaljujući takvim pojedincima prelaz u novo doba bilo je moguće otvoriti. 

    Ništa, međutim, na tom putu nije prolazilo bez sudara različitih kultura koje su, poput austrougarske, vršile prodor u srpsku, šireći, naročito pred kraj 18. veka, zapadni uticaj. Pre svega preko katoličke vere i latinske azbuke.

    Između Orijenta i Evrope, Srbi birali između dva zla

    „Prodirući duboko u Bosnu, pa u Srbiju i dalje, kultura centralne Evrope se sudarila sa vizantijskom civilizacijom i patrijarhalnim režimom. Srbi su se prilagođavali svim tim uticajima, nekada su im pružali i otpor s malim izgledima na uspeh. U većini raspolućeni na podanike u Otomanskom ili u Austrijskom carstvu, Srbi su birali između dva zla“, piše u svojoj studiji profesor Pijanović.

    Prateći sve istorijske, političke, ideološke mene vekova na razmeđi, u vremenu koje je „osim iskušenja i očekivanja da se nešto krupno desi malo donelo narodu u podaničkom i vazalskom statusu“, knjiga „Srpska kultura u 18. i 19. veku“ detaljno beleži promene koje u tom vremenu nastaju. S uverenjem da kulturu jednog naroda, osim poznatih disciplina čine i njegova politika, pravo, privreda, njegovi običaji i zabave, Pijanović detaljno prikazuje važne karakteristike privatnog života kao oblika javnog kulturnog modela. Pozivajući se na različite naučne i stručne izvore, domaće i inostrane, on stvara detaljnu sliku o promenama koje su usledile u različitim segmentima života - izgradnji kuća, modi, kulinarstvu... I sve to sa mnogo novih i neobičnih detalja poput onog o ocu Jovana Skerlića za kojeg saznajemo da je bio vlasnik poznate radnje za prodaju tada veoma popularnih šešira.

    Radna soba Branislava Nušića nameštena u orijentalnom stilu pokazuje uticaj islamske umetnosti u Srbiji posebno na predmete za svakodnevnu upotrebu.
    © Sputnik / Iz monografije „Blago Srbije“
    Radna soba Branislava Nušića nameštena u orijentalnom stilu pokazuje uticaj islamske umetnosti u Srbiji posebno na predmete za svakodnevnu upotrebu.

    Kafana, treća nezvanična institucija društva

    Sve promene duha vremena u ovoj studiji dokumentuju se, gde god je moguće primerima iz književnosti, delima istaknutih stvaraoca toga vremena, zbog čega je ovo i svojevrsna istorija umetnosti pisane reči, štamparstva,  jezika i pisma, nastajanja prvih časopisa. Sa obiljem detalja  ova studija prati  i stvaranje modernih  slikarskih, muzičkih, pozorišnih izraza sa nedvosmislenom namerom da što dublje prodre u suštinu kulturnog mišljenja, ponašanja i delanja tog vremena. 

    Stranice Pijanovićeve studije posvećene su i mnogim indirektnim činiocima kulture. Jedan od njih je svakako kafana, to, kako kaže, „treće mesto“ (posle porodice i njive, odnosno službe)  po važnosti i udelu u kulturi i životu kod Srba u 18. i 19. veku.

    „Kafane su bile mesto gde su u razgovorima razmenjivana mišljenja i iskustva, odnosno uspostavljana živa interakcija i osobena kultura dijaloga kafanskih gostiju. Njihovi razgovori bili su manje intimni i poverljivi, a više po tipu javni i namenjeni grupi ličnosti često bliskog društvenog položaja i potkulturnog nivoa. Takva komunikacija bivala je plodotvorna i po tome što je ponekad u sferi umetnosti, politike ili drugih područja javnog života rađala nove ideje, uspostavljala manire i svedočila živi duh epohe... Kafana je tokom 19 veka postala važna, nezvanična institucija srpskog društva, obrazac svakidašnjeg života ili pogleda na svet u kojem se reflektuju mentalitet, kultura i karakterologija naroda“.

    Popisujući nove pojave i pravce, karakteristike novih žanrova i medija, kulturu javne reči, ali i obrazovanje i nauku, odnosno crkvenost i duhovni život tog vremena, na stranicama „Srpske kulture 18. i 19. veka“ predstavljene su i srpske kulturno-književne enklave u rasejanju i njihov uticaj na glavne tokove u matici.

    Raskošni ikonostas beogradske Saborne crkve o kome je 1842. godine pisala bečka i peštanska štampa kao remek-delu.
    © Sputnik / Iz monografije „Blago Srbije“
    Raskošni ikonostas beogradske Saborne crkve o kome je 1842. godine pisala bečka i peštanska štampa kao remek-delu.

    U predmodernoj Srbiji polako se gasi  vizantijski sjaj

    Govoreći o Beogradu kao važnom geopolitičkom centru na međi dva sveta, dve civilizacije – orijentalne i evropske, Pijanović podseća da  se u tom gradu novoga veka gasio ili tek jedva održavao vizantijski sjaj minulih stoleća.

    „Javljali su se znakovi predmoderne Srbije koja je sa visine Kalemegdana sve više gledala ka zapadu i severu. I kultura svakidašnjeg života sve više je bivala pod uticajima  koji su dolazili sa tih strana“.

    Barokna Karlova kapija iz 1736. godine na vrhu ima jedan od najstarijih srpskih grbova, koji je na štitu nosio despot Stefan Lazarević, a koji je Karađorđe stavio na pečat i ustaničku zastavu.
    © Sputnik / Iz monografije „Blago Srbije“
    Barokna Karlova kapija iz 1736. godine na vrhu ima jedan od najstarijih srpskih grbova, koji je na štitu nosio despot Stefan Lazarević, a koji je Karađorđe stavio na pečat i ustaničku zastavu.

    Ističući da je mera civilizacije uvećanje ljudske blagodeti i slobode, a da je kultura velika stvaralačka i duhovna podrška tim tokovima, autor u zaključku knjige opominje i na opasnost od pojednostavljenog tumačenja civilizcije.

     „Otuda i uvrežene podele na superiornu – zapadnoevropsku i inferiornu – istočnoevropsku, ili tačnije pravoslavno – vizantijsku civilizaciju. Takva podela u novijoj istoriji Evrope donosila je i izuzetno kobne posledice“, beleži profesor Pijanović.

    Umesto ovakvih negativnih stereotipa, trebalo bi imati u vidu da je srpska kultura kontaktne prirode i da je jednako otvorena i prema istoku i prema zapadu, sugeriše studija „Srpska kultura u 18. i 19. veku“.

    Standardi zajedniceDiskusija
    Komentariši preko Sputnik nalogaKomentariši preko Facebook naloga