GRADOVI RATA
Kada se u junu 1941. godine nacistička Nemačka svim raspoloživim vojnim snagama obrušila na SSSR, sovjetski gradovi su postali snažni bastioni otpora.

Krvava borba vođena je bukvalno za svaku stopu zemlje na prilazima tim gradovima. Onim gradovima čiji su stanovnici ispoljili naročitu hrabrost i herojstvo kasnije je dodeljeno najviše priznanje ― „Grad-heroj".

Ovo priznanje dobilo je trinaest ruskih gradova. Drugo počasno priznanje ― „Grad vojne slave" dobilo je 45 gradova. Uoči 75. godišnjice Velike pobede, „Sputnjik" je posetio mesta žestokih borbi.

O tome kako ti gradovi danas izgledaju možete pročitati više u našem odeljku „Gradovi rata". Ekskluzivni materijal pripremljen je uz podršku Muzeja ratne slave grada Rževa i Muzeja-panorame „Staljingradska bitka".
RŽEV
Nemci su okupirali Ržev još krajem 1941. godine. Bitka se nije vodila za sam grad, već da bi se sprečio prodor nemačkih snaga u Moskvu, koja je od Rževa udaljena blizu 200 kilometara. Hitler je tamo prebacio dve trećine armijske jedinice „Centar", elite Vermahta. U Rževu su uspeli da na duže vreme zaustave neprijateljsku vojsku, koja nije marširala samo ka Moskvi već i ka Staljingradu.
Ržev
©MUZEJ VOJNE ISTORIJE U rŽEVU
Oslobađanje Rževa trajalo je od januara 1942. godine do marta 1943. godine. Četiri ofanzivne operacije sovjetske vojske za oslobođenje Moskovske, Smolenske i Kalinjinske oblasti trajale su 15 meseci. Bitke su bile žestoke, gubici na obe strane katastrofalni. Nemačka vojska imala je nadmoćniju tehniku, tenkove, avijaciju — Crvena armija trpela je gotovo neprestane vazdušne napade.
Stari automobilski most preko Volge u Rževu. Jedinice Crvene armije su tokom povlačenja iz grada 1941. godine raznele levi deo mosta. Nemački inženjeri su ga obnovili, da bi, prilikom povlačenja 1943. godine, po Hitlerovoj odluci, srušili most. On lično zahtevao je da čuje zvuk eksplozije preko telefona
© Muzej vojne istorije u Rževu

Iako se radilo o jednoj od najkrvavijih epizoda Velikog otadžbinskog rata, Rževskoj bici dugo vremena nije pridavan veliki značaj. Razlog je u tome što je izostala pobeda. Tokom cele 1942. godine, sovjetska vojska je, nakon što je opkolila neprijatelja, pokušavala da ga uništi, ali nije uspevala. Tek u martu 1943. godine, posle oslobođenja Staljingrada, Nemci su se uplašili opsade na Rževsko-Vjazemskom prilazu i počeli su da povlače svoje snage. Ispunjenje naredbe vrhovnog komandanta Staljina da se „Ržev zauzme najkasnije 11. januara 1942. godine" potrajalo je dugih 15 meseci.

Broj sovjetskih vojnika koji su nestali bez traga ili su zarobljeni tokom četiri ofanzivne operacije u blizini Rževa premašuju ukupne gubitke sovjetske vojske u Staljingradskoj bici.
U Zavičajnom muzeju u Rževu čuvaju se dokumenti o nacističkim zverstvima, počinjenim na rževskoj teritoriji. Tokom okupacije, grad je skoro bio zbrisan sa lica zemlje. Mnoštvo ruševina, gomile uništene cigle, ostaci spaljenih građevina i čudom preživele stambene zgrade ― to je sve što je ostalo od nekada razvijenog provincijskog grada.

Premijer Velike Britanije Vinston Čerčil uputio je Staljinu 4. marta ličnu poruku: „Primite moje najtoplije čestitke povodom oslobođenja Rževa..."
Zgrada Državne banke
Zgrada je izgrađena u stilu ruske moderne u periodu 1912―1914. godine. Zdanje je za vreme okupacije uništeno, ali je obnovljeno. U njemu se nalazi državno tužilaštvo ©Muzej vojne istorije u Rževu
Vaznesenjska saborna crkva izgrađena je 1855. godine na obali Volge. Zatvorena je 1939. godine, a ponovo otvorena 1985. godine.
Na ovom mestu se za vreme rata nalazila pijaca. Ovde su stanovnici grada kupovali i razmenjivali robu pod nadzorom nemačkih okupatora. Zanimljivo je da se danas ovde takođe nalazi gradska pijaca (desno) ©Muzej vojne istorije u Rževu
Ukazom predsednika Rusije 2007. godine, Rževu je dodeljeno zvanje „Grad vojne slave", koje dobijaju gradovi u kojima su „tokom žestokih borbi branitelji Otadžbine pokazali postojanost, hrabrost i masovno junaštvo". Ržev ima isto onoliko stanovnika koliko i pre rata ― oko 57 hiljada ljudi.
Novi most preko Volge
Staljingrad

Staljingradska bitka počela je 17. jula 1942. godine, oko 150 kilometara jugozapadno od grada. Nemci su planirali da zauzmu grad za nedelju dana. Nemačkom vojskom komandovao je general tenkovskih jedinica (a kasnije i feldmaršal) Paulus. Bez obzira na očigledne prednosti neprijatelja koje su se ogledale kako u broju tenkova tako i u broju aviona, Nemci su uspeli da se približe gradu tek nakon mesec dana ― krajem avgusta.

U Staljingradu se nalazilo više od 200 industrijskih preduzeća, koja su pravila više od 80 vrsta proizvoda za potrebe fronta, uključujući poznate tenkove T-34 i visokokvalitetni oklopni čelik. Staljingrad je bio i luka na Volgi, tako da su Nemci morali da preseku rad najveće plovne arterije, preko koje su centralni regioni snabdevani naftom, kamenim ugljem, solju, pamukom, građevinskim materijalima, industrijskom i prehrambenom robom.
Mamajev Kurgan, spomenik „Majka Otadžbina", Volgograd, mart 2020. g.
Odbrana Staljingrada trajala je pola godine. Za to vreme porušen je 91 procenat stambenog fonda. Prva kuća u gradu koja je obnovljena nakon borbi bila je Pavlovljeva kuća. Rekonstruisale su je žene iz čerkaskog pokreta.

Za vreme bitke, četvorospratnica je bila odbrambeni punkt, nalazila se pored Volge, što je značilo mogućnost prelaza. Nju su 58 dana branili gardisti generala Rodimceva. Glavni zadatak 25 branitelja kuće sastojao se u tome da spreče probijanje neprijatelja do reke. Na čeonom zidu kuće je 1965. godine otkriven memorijalni zid-spomenik sa spiskom branitelja zgrade i izgrađena je kolonada.

Na zidu kuće iz pravca mlina izgrađen je još jedan zid-spomenik, posvećen obnovi Staljingrada.
Pavlovljeva kuća iz pravca mlina


Trg Palih boraca

U drugoj polovini 19. veka ovde se obavljala trgovina. Tu su se nalazili magacini i prodavnice. Početkom 20. veka, na centralnom trgu izgrađena je Saborna crkva Aleksandra Nevskog, a pored je uređen park. Trg je nazvan Aleksandrovski trg. U revolucionarnim godinama 1905. i 1917. godine, na njemu su se održavali mitinzi i demonstracije. Za vreme Građanskog rata, Crveni i Beli održavali su na trgu svoje parade. Nakon pobede boljševika 1920. godine, ovde su sahranjene 54 osobe koje su mučili Belogardejci. U njihovu čast, trg je dobio naziv ― Trg Palih boraca. U septembru 1942. godine, kada se neprijatelj probio do centra Staljingrada, Trg Palih boraca postao je poprište žestokih borbi. Danas je trg u potpunosti preuređen ― nikli su moderni hoteli „Volgograd" i „Inturist", zgrada Medicinskog fakulteta, prodavnice, banke, a sam trg je dobio oblik trapeza.
Ovaj deo nemačkog aviona „Ne-111" namenski je donet na trg. On je postao simbol toga da je pobeda nad nacizmom moguća ©Muzej-panorama „Staljingradska bitka"
Zgrada koja se nalazi nešto niže izgrađena je krajem 19. veka. Ovaj trgovački dom pripadao je porodici Repnjikov. Nakon revolucije, zgrada je nacionalizovana i u nju je smešten odbrambeni štab Crvenog Caricina. U zgradi se 1937. godine nalazio Muzej odbrane Caricina. Za vreme Velikog otadžbinskog rata, eksponati su prebačeni preko Volge ― u zgradi su se nalazile vojne jedinice. Tokom bitke koja se vodila u centru grada, fasada je pretrpela velika oštećenja, a unutrašnji deo zgrade je izgoreo. Ali, već 1948. godine, muzej je obnovljen uz maksimalan trud da mu se vrati prvobitni izgled. Danas se ovde nalazi Memorijalno-istorijski muzej, posvećen događajima Građanskog rata na jugu Rusije.
Ovo je zgrada Centralne robne kuće, gde je jedan od učesnika „Barbarosinog plana" i Hitlerov komandant, feldmaršal Paulus, neslavno završio svoju karijeru.
Momenat kada je pod komandom general-majora Laskina zarobljen feldmaršal nemačke vojske, postao je prelomna tačka Staljingradske bitke.
„Feldmaršal nemačke vojske Paulus predaje se Crvenoj armiji", rekao je na lošem ruskom jeziku Paulus, prilikom predaje, 31. januara 1943. godine. Samo nekoliko sati pre toga, Hitler mu je dodelio ovo najviše vojno zvanje.
Danas je vidljiv samo deo istorijske fasade. Nakon rata, zgradu su zaklonile nove građevine. Poznata fasada Centralne robne kuće je zbog novih građevina zaklonjena i ostala je u dvorištu, van pogleda.
Evo kako je izgledalo poslednje utočište komandanta 6. nemačke vojske. Ambijent je istorijski, rekonstruisan je na osnovu fotografija i dokumenata saradnika muzeja „Sećanje". Na stolu su flaša konjaka i pakovanje kafe.
Nemački feldmaršal napustio je podrum Centralne robne kuće pod pratnjom, ali nije izašao kroz centralna vrata, nego kroz prozor kancelarije štaba. Paulus nije želeo da prođe pored svojih vojnika.

Fridrih Paulus bio je Staljinov lični zarobljenik. Na kraju rata, pridružio se antifašističkoj organizaciji i postao je ključni svedok u Nirnberškom procesu. Nakon Staljinove smrti, dozvoljen mu je povratak u Nemačku, ali ― Istočnu.
Juriš na Staljingradski silos postao je jedan od simbola bitke za grad. Ovde su u septembru 1942. godine sovjetski vojnici i mornari sa Severnog mora, potpuno opkoljeni sa svih strana, odbijali nemačke napade nekoliko dana. Sliku silosa Nemci su hteli da iskoriste za izradu specijalnog ordena u čast osvajanja Staljingrada. Istoričari tvrde da je jedan od autora nacrta ordena bio i sam Paulus. Sovjetski vojnici oslobodili su silos 26. januara 1943. godine i mornarička pešadija koja je izvršila juriš postavila je na toranj silosa crvenu zastavu. Bila je to najviša zgrada u Staljingradu.

Hiljade vojnika, smrznutih, iscrpljenih bolestima i glađu, koji koračaju preko ruina s belim zastavama; izgorela, uništena i napuštena vojna tehnika u smrznutoj stepi ― ovako je skončala 6. poljska armija, jedna od najboljih jedinica Vermahta.

Nemačka grupacija, koja je bila opkoljena u Staljingradu 26. januara 1943. godine, presečena je na dva dela.
Silos © -panorama „Staljingradska bitka"
Rekonstrukcija oslobađanja silosa u modernom vremenu, foto Mitja Zimin
Staljingradska bitka jedna je od najvećih bitaka u svetskoj istoriji, koja je trajala od 17. jula 1942. godine do 2. februara 1943. godine i završila se pobedom Crvene armije.
Bitka za Staljingrad okončana je baš ovde ― u Staljingradskoj fabrici za proizvodnju traktora „Đeržinski". Još pre rata, u fabrici su se proizvodili tenkovi. Prvi model bio je laki tenk T-26. Početkom 1941. godine, ovde je otpočela proizvodnja tenka T-34. Pre nego što su se nemačke trupe u septembru 1942. približile zidinama fabrike, proizvedeno je 3.776 tenkova T-34.

Područje fabrike traktora oslobođeno je 2. februara 1943. godine, kada je Severna grupacija nemačke vojske, koja se nalazila u ruševinama pogona i naseljima, pretrpela snažan artiljerijski napad. U 16 časova uništeni su i poslednji centri nacističkog otpora i bitka za Staljingrad je završena.

Tokom 21 nedelje žestokih borbi, hiljade bombi i granata palo je na teritoriju fabrike. Fabrika „Đeržinski" je 2. februara 1943. godina bila samo ruševina. Ipak, uspešno je obnovljena. U leto 1943. godine, ovde je formirana kolona tenkova, restauriranih u fabrici „Odgovor Staljingrada". U junu 1944. godine, iz pogona obnovljene fabrike izašao je prvi traktor. Uskoro je ovde počela proizvodnja motora za tenkove T-44.
Staljingradska fabrika postala je prva fabrika za proizvodnju traktora sovjetske Rusije. Fabrika je izgrađena 1930. godine, uz učešće američkih stručnjaka.
U trenutku početka Velikog otadžbinskog rata u junu 1941. godine, u Staljingradu je živelo oko 525 hiljada ljudi. U momentu okončanja Staljingradske bitke, 2. februara 1943. godine, grad je imao 32.181 stanovnika. U centralnoj oblasti je tih dana živela samo 31 osoba.
Legendarni tenk T-34